شىء انتزاع مىشود ، و يا مانند جعل ابيض ( سفيد بودن ) براى جسم كه جعل حقيقى است ، در مقابل جعل زوج بودن براى عدد چهار ؛ در اين مثال ، ابيضيت مجعول حقيقى و زوجيت مجعول مجازى به حساب مىآيد . در جعل حقيقى ، موضوع ( جسم ) حقيقتا داراى محمول ( ابيضيت ) است ، اما در جعل مجازى ، موضوع ( الاربعة ) مجازا داراى محمول ( زوجيت ) است و فرض وجود موضوع ، براى اتصاف آن به زوجيت كافى است . سبحانى تبريزى ، جعفر ، المحصول فى علم الاصول ، ج 3 ، ص 19 . مجعول شرعى امر جعل شده از طرف شارع به جعل تشريعى مجعول شرعى ، هرآن چيزى است كه از سوى شارع جعل تشريعى شده است ، كه همه احكام شرعى و برخى از موضوعات شرعى را دربر مىگيرد . در كتاب « فوائد الاصول » آمده است : « المراد من الأحكام التكليفية هى المجعولات الشرعية التى تتعلق بأفعال العباد اوّلا و بالذات بلا واسطة ، و هى تنحصر بالخمسة ، أربعة منها تقتضى البعث و الزجر ، و هى الوجوب و الحرمة و الاستحباب و الكراهة و واحدة منها تقتضى التخيير و هى الاباحة . و اما الأحكام الوضعية فهى المجعولات الشرعية التى لا تتضمن البعث و الزجر و لا تتعلق بالافعال ابتداء أوّلا و بالذات . . . » . « 1 » به برخى از ماهيات مخترعه شرعى مثل نماز ، روزه ، حج و غيره كه شارع آنها را اختراع كرده است ، مجعول شرعى اطلاق مىشود . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 2 ، ص 7 و 23 . همان ، ج 1 ، ص 61 . ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 1 ، ص 189 . فاضل لنكرانى ، محمد ، سيرى كامل در اصول فقه ، ج 15 ، ص 260 . مجعول ظاهرى حكم ظاهرى مجعول ظاهرى ، مقابل مجعول واقعى است . و از آنجا كه احكام شرعى ، مجعول شارع مىباشد و حكم ، به ظاهرى و واقعى تقسيم مىگردد ، منظور از مجعول ظاهرى ، همان حكم ظاهرى است . نيز ر . ك : احكام ظاهرى . بروجردى ، حسين ، نهاية الاصول ، ص 136 . صدر ، محمد باقر ، دروس فى علم الاصول ، ج 1 ، ص 23 . خمينى ، روح الله ، مناهج الوصول الى علم الاصول ، ج 1 ، ص 318 . مجعول عرفى امر جعل شده براى چيزى از طرف عرف مجعول عرفى ، مقابل مجعول شرعى بوده و به چيزى گفته مىشود كه به وسيله قانون‌گذار و يا مولاى عرفى جعل مىگردد ، مانند بسيارى از قوانين اجتماعى ، به خصوص قوانينى كه از طرف قانون‌گذاران براى حفظ نظم و ايجاد عدالت در جامعه به تصويب مىرسد ، كه همه آنها مجعولات عرفى و عقلايى مىباشد و در صورتى كه به امضاى شارع برسد يا از سوى شارع از آن منع نشود جزء مجعولات شرعى قرار مىگيرد . نيز ر . ك : واجب عرفى . صاحب معالم ، حسن بن زين الدين ، معالم الدين و ملاذ المجتهدين ، ص 34 . مشكينى ، على ، اصطلاحات الاصول ، ص 118 . منصورى ، خليل رضا ، نظرية العرف و دورها فى عملية الاستنباط ، ص 52 . طباطبايى حكيم ، محمد تقى ، الاصول العامة للفقه المقارن ، ص 42 . محمدى ، ابو الحسن ، مبانى استنباط حقوق اسلامى يا اصول فقه ، ص 38 . فخر رازى ، محمد بن عمر ، المحصول فى علم اصول الفقه ، ج 1 ، ص 286 . محقق حلى ، جعفر بن حسن ، معارج الاصول ، ص 51 . زهير المالكى ، محمد ابو النور ، اصول الفقه ، ج 1 ، ص 37 . مجعول مجازى شىء غير مجعول به جعل حقيقى مجعول مجازى ، مجعولى است كه جعل حقيقى به آن تعلق نگرفته است بلكه به محض تصور موضوع ، اتصاف آن به محمول به ذهن مىآيد و به جعل نياز ندارد ، مثل : ماهيت در مقابل وجود ، كه در حقيقت ، خداوند وجود اشيا را ايجاد مىنمايد و ماهيات از حد وجود آنها انتزاع مىشود . اين جمله معروف ميان فلاسفه به همين نكته اشاره دارد : « ما جعل الله المشمشة مشمشة بل اوجدها خداوند ماهيت زردآلو را مستقيما و حقيقتا جعل نكرد بلكه در حقيقت وجود آن را جعل كرد و جعل به طور مجازى به ماهيت آن تعلق گرفته است » . ( بنا بر اصالت وجود ) . نيز ر . ك : مجعول حقيقى . سبحانى تبريزى ، جعفر ، المحصول فى علم الاصول ، ج 3 ، ص 19 . مجعول واقعى حكم واقعى مجعول واقعى ، مقابل مجعول ظاهرى مىباشد ، و از آنجا كه احكام شرعى ، مجعول شارع مىباشد و حكم به ظاهرى و واقعى تقسيم مىگردد ، منظور از مجعول واقعى ، همان حكم واقعى است . نيز ر . ك : احكام واقعى . ايروانى ، باقر ، الحلقة الثالثة فى اسلوبها الثانى ، ج 1 ، ص ( 74 - 51 ) .

--> ( 1 ) . نائينى ، محمد حسين ، فوائد الاصول ، ج 4 ، ص 384 .